มดแดงล้มช้าง

หลักเบื้องต้นของความเป็นมนุษย์
และพลเมืองของชาติ

๑.๑บทนำ: ทำไมต้องเริ่มจากหลักเบื้องต้น

ก่อนที่หนังสือเล่มนี้จะกล่าวในรายละเอียดถึงทฤษฎีอภิวัฒน์ปวงชนมดแดงล้มช้างสร้างชาติ ผู้เขียนต้องขอให้ผู้อ่านพิจารณายอมรับความจริงและหลักการต่าง ๆ ในบทนี้ก่อน เพราะหลักเหล่านี้คือฐานของการมองมนุษย์ทั้งในระดับปัจเจก ระดับชุมชน ระดับชาติ และระดับสากล การเข้าใจความจริงพื้นฐานเหล่านี้จำเป็นยิ่งสำหรับการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างของชาติ หรือที่เรียกกันว่า “การเปลี่ยนระบอบ”

เหตุผลที่ต้องเริ่มจากหลักเบื้องต้นมิใช่การเดินตามรูปแบบของตำราวิชาการ หากเป็นเพราะปัญหาของการเคลื่อนไหวทางการเมืองของประชาชนไทยที่ผ่านมา ส่วนหนึ่งมีรากมาจากการที่ผู้ร่วมขบวนการจำนวนมากไม่ได้ตั้งฐานของความเข้าใจในหลักเบื้องต้นร่วมกัน บางท่านเคลื่อนไหวด้วยความโกรธต่อปรากฏการณ์เฉพาะหน้า บางท่านเคลื่อนไหวเพราะผลประโยชน์ที่ถูกกระทบ บางท่านเคลื่อนไหวเพราะศรัทธาในผู้นำบางคน แต่ไม่ได้ยึดโยงกับหลักการพื้นฐานที่ทำให้การเคลื่อนไหวนั้นมีความชอบธรรมเหนือกาลเวลาและเหนือบุคคล

เมื่อการเคลื่อนไหวไม่มีฐานเชิงหลักการร่วม เมื่อเผชิญกับวิกฤตหรือการประนีประนอม ผู้ร่วมขบวนจะไม่สามารถตัดสินได้ว่าสิ่งใดที่ต่อรองได้และสิ่งใดที่ไม่อาจต่อรอง ผลคือการถอยที่ไม่ควรถอย การยอมที่ไม่ควรยอม และการแตกแยกภายในที่ฝ่ายตรงข้ามใช้ประโยชน์ได้ การวางหลักเบื้องต้นตั้งแต่บทแรกของหนังสือ จึงเป็นการสร้าง “เสาหลัก” ที่ทุกการวิเคราะห์และทุกการปฏิบัติในบทถัดไปจะยืนอยู่บนฐานนี้

บทนี้เสนอหลักเบื้องต้นหกประการที่ผู้เขียนถือเป็นฐานของทฤษฎีอภิวัฒน์ปวงชนมดแดงล้มช้าง ได้แก่ (๑) ฐานะของความเป็นมนุษย์ในฐานะอธิปไตยสูงสุด (๒) ความเป็นชาติเกิดจากประชาชน (๓) ทรัพยากรของแผ่นดินเป็นสมบัติร่วม (๔) อำนาจอธิปไตยและข้อจำกัดของผู้ใช้อำนาจ (๕) การมีส่วนร่วมทางการเมืองในฐานะทั้งสิทธิและหน้าที่ และ (๖) สิทธิของประชาชนในการต่อต้านเผด็จการและทรราช หลักการเหล่านี้มีรากในปรัชญาการเมืองตะวันตกที่พัฒนามาเป็นเวลาหลายศตวรรษ ในปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชนที่เป็นมาตรฐานสากลหลังสงครามโลกครั้งที่สอง และในประสบการณ์ทางประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติในการต่อสู้กับการกดขี่ทุกรูปแบบ

๑.๒ฐานะของความเป็นมนุษย์: อธิปไตยสูงสุดตามกำเนิด

รากทางปรัชญา: จากล็อคถึงปฏิญญาสากล

แนวคิดว่าด้วยอธิปไตยของมนุษย์ในฐานะปัจเจกบุคคล มีรากฐานทางปรัชญาที่ย้อนไปถึงงานของ John Locke (1690) ใน Two Treatises of Government ซึ่งเสนอว่ามนุษย์เกิดมาพร้อมกับสิทธิตามธรรมชาติ (natural rights) ที่ไม่สามารถถูกพรากไปได้ ได้แก่ สิทธิในชีวิต เสรีภาพ และทรัพย์สิน Locke โต้แย้งว่าสิทธิเหล่านี้มิได้มาจากรัฐหรือผู้ปกครอง หากมีอยู่ก่อนการจัดตั้งรัฐ และเป็นสิ่งที่การจัดตั้งรัฐต้องเคารพและปกป้อง หากรัฐใดละเมิดสิทธิเหล่านี้อย่างเป็นระบบ รัฐนั้นสูญเสียความชอบธรรม และประชาชนมีสิทธิที่จะจัดตั้งรัฐใหม่ (Locke, 1689/1988)

งานของ Jean-Jacques Rousseau (1762) ใน The Social Contract พัฒนาแนวคิดนี้ต่อ โดยเสนอว่าอำนาจทางการเมืองที่ชอบธรรมต้องมาจากสัญญาที่ปวงชนทำร่วมกัน ซึ่งก่อตั้ง “เจตจำนงทั่วไป” (general will) ที่เป็นแหล่งของอำนาจอธิปไตย ผู้ที่เข้าไปปกครองมิใช่ผู้มีอำนาจในตัวเอง หากเป็นเพียงผู้ดำเนินตามเจตจำนงของปวงชน หากพวกเขาเบี่ยงเบนจากเจตจำนงนี้ ประชาชนมีสิทธิถอนความยินยอมและจัดตั้งผู้ดำเนินการใหม่ (Rousseau, 1762/1968)

งานของ Thomas Paine ใน Rights of Man (๑๗๙๑) และ Common Sense (๑๗๗๖) ได้แปรหลักการเหล่านี้ให้เป็นภาษาที่สามัญชนเข้าใจได้ Paine โต้แย้งว่าไม่มีมนุษย์คนใดที่เกิดมามีสิทธิปกครองผู้อื่น และระบอบที่ตั้งอยู่บนการสืบทอดอำนาจผ่านสายเลือด ไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์หรือขุนนาง เป็นระบอบที่ผิดหลักการความเป็นมนุษย์ที่เท่าเทียมกัน ประชาชนมิใช่ผู้ต้องขอบคุณผู้ปกครองสำหรับการปกครองที่ดี หากผู้ปกครองต้องขอบคุณประชาชนที่ยินยอมให้ปกครอง (Paine, 1791/1984)

เส้นทางของปรัชญานี้ในที่สุดนำไปสู่ ปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน (Universal Declaration of Human Rights) ที่ประกาศโดยสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติในปี ๑๙๔๘ ซึ่งระบุในมาตรา ๑ ว่า “มนุษย์ทั้งหลายเกิดมามีอิสระและเท่าเทียมกันในศักดิ์ศรีและสิทธิ” ปฏิญญานี้ประกอบด้วย ๓๐ มาตราที่ระบุสิทธิพื้นฐาน ตั้งแต่สิทธิในชีวิตและเสรีภาพ ไปจนถึงสิทธิในการศึกษา สิทธิในการทำงาน สิทธิในการมีส่วนร่วมทางการเมือง และสิทธิในการต่อต้านการกดขี่ (United Nations, 1948) สำหรับประเทศไทย การลงนามในปฏิญญานี้เป็นการยอมรับมาตรฐานสากลที่ประเทศผูกพันทางศีลธรรมและทางการเมืองในการปฏิบัติตาม

นัยสำหรับความเป็นประชาชนไทย

เมื่อนำหลักการนี้มาประยุกต์กับบริบทไทย ข้อสรุปที่หลีกเลี่ยงไม่ได้คือ คนไทยทุกคน ไม่ว่าจะเกิดในตระกูลใด มีฐานะใด ศาสนาใด หรืออยู่ในภูมิภาคใดของประเทศ ล้วนมีศักดิ์ศรี สิทธิ และเสรีภาพพื้นฐานที่เท่าเทียมกัน ไม่มีใครในประเทศไทยมีสิทธิเหนือผู้อื่นตั้งแต่เกิด และไม่มีใครที่มีสิทธิต่ำกว่าผู้อื่นตั้งแต่เกิด ระบบวรรณะ ระบบชั้น หรือระบบใดที่สร้างความไม่เท่าเทียมโดยกำเนิด เป็นสิ่งที่ขัดกับหลักการพื้นฐานนี้

อย่างไรก็ตาม ข้อเท็จจริงของสังคมไทยในปัจจุบันยังคงห่างจากหลักการนี้อย่างมีนัยสำคัญ ระบบอุปถัมภ์ที่กำหนดว่าใครได้รับโอกาสและใครไม่ได้รับ วัฒนธรรมของการให้ความเคารพตามสถานะที่ไม่ขึ้นกับการกระทำ และโครงสร้างทางกฎหมายที่ให้สิทธิพิเศษแก่บางกลุ่มอย่างไม่สมสัดส่วน ล้วนเป็นสิ่งที่ต้องถูกตั้งคำถามในแสงของหลักการความเท่าเทียมทางกำเนิด การตั้งคำถามนี้มิใช่การปฏิเสธวัฒนธรรมไทย หากคือการเรียกร้องให้วัฒนธรรมไทยพัฒนาขึ้นสู่มาตรฐานที่สอดคล้องกับหลักการสากลที่ประเทศผูกพันในเวทีโลกแล้ว

๑.๓ความเป็นชาติเกิดจากประชาชน: ใครเป็นเจ้าของประเทศ

ชาติในฐานะสิ่งที่ถูกสร้าง

หลักการนี้ดูเรียบง่ายแต่มีนัยที่ลึกซึ้งยิ่ง งานคลาสสิกของ Benedict Anderson (1983) ใน Imagined Communities ได้ชี้ให้เห็นว่า “ชาติ” มิใช่สิ่งที่ดำรงอยู่ตามธรรมชาติ หากเป็นชุมชนที่ถูกจินตนาการร่วมกันโดยสมาชิก Anderson วิเคราะห์ว่าแนวคิดของชาติสมัยใหม่เพิ่งเกิดในศตวรรษที่ ๑๘-๑๙ พร้อมกับการพัฒนาของเทคโนโลยีการพิมพ์ ทุนนิยม และภาษาเขียนมาตรฐาน สมาชิกของชาติไม่สามารถรู้จักกันทั้งหมดด้วยตนเอง แต่จินตนาการว่าตนเป็นส่วนของชุมชนเดียวกัน ผ่านการอ่านหนังสือพิมพ์ร่วมกัน การพูดภาษาเดียวกัน และการมีประวัติศาสตร์ร่วมที่ได้รับการสืบทอด (Anderson, 1983/2006)

นัยสำคัญของการวิเคราะห์นี้คือ ชาติมิใช่สิ่งที่ “ค้นพบ” หากเป็นสิ่งที่ “สร้างขึ้น” ดังนั้น คำถามว่าใครเป็นเจ้าของชาติ จึงเป็นคำถามว่าใครเป็นผู้สร้างและผู้รักษาชาตินั้นในชีวิตประจำวัน คำตอบที่ตรงไปตรงมาคือ ประชาชนทุกคนที่ใช้ภาษานั้น ทำงานในดินแดนนั้น เสียภาษีให้รัฐนั้น และส่งลูกหลานไปเรียนในโรงเรียนของรัฐนั้น คือผู้สร้างและผู้รักษาชาติ ไม่มีตระกูลใด สถาบันใด หรือกลุ่มใดที่มีสิทธิเหนือในการเป็น “เจ้าของ” ของชาติ เพราะชาติดำรงอยู่ได้ก็ด้วยการมีส่วนร่วมของประชาชนทุกคน

วาทกรรมของ “ผู้รักชาติมากกว่า” และปัญหาของมัน

ในการเมืองไทยตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา วาทกรรมหนึ่งที่ถูกใช้ซ้ำเพื่อแบ่งแยกประชาชน คือวาทกรรมที่ว่าบางกลุ่มรักชาติมากกว่าอีกกลุ่ม วาทกรรมนี้ทำงานผ่านการยกบางสัญลักษณ์ บางค่านิยม และบางรูปแบบของการแสดงออก ว่าเป็น “ของไทยแท้” และ “ของผู้รักชาติแท้” ในขณะที่สัญลักษณ์ ค่านิยม และการแสดงออกอื่นถูกกรอบให้เป็น “ไม่ใช่ของไทย” หรือ “เป็นภัยต่อชาติ” ฝ่ายที่ถือครองวาทกรรมนี้ได้เปรียบทางการเมืองอย่างมหาศาล เพราะสามารถกีดกันฝ่ายตรงข้ามออกจากความเป็นสมาชิกของชาติได้โดยไม่ต้องโต้แย้งในเนื้อหา

จากมุมมองของหลักการที่สอง วาทกรรมเช่นนี้เป็นสิ่งที่ขัดกับความจริงพื้นฐานของชาติอย่างชัดเจน หากประชาชนทุกคนคือเจ้าของชาติร่วมกัน ไม่มีใครสามารถ “รักชาติมากกว่า” ผู้อื่นได้ในแง่ที่มีนัยทางการเมือง การที่คนหนึ่งรักชาติในแบบของตน และอีกคนหนึ่งรักชาติในอีกแบบ มิได้หมายความว่าคนแรกเป็นสมาชิกของชาติมากกว่าคนที่สอง หากเป็นเพียงสองวิธีที่แตกต่างกันของการเป็นสมาชิก ซึ่งทั้งสองมีความชอบธรรมเท่ากัน

หลักการนี้มีผลโดยตรงต่อวิธีที่ขบวนการประชาชนควรตอบโต้วาทกรรมของ “ผู้ไม่รักชาติ” ที่ฝ่ายตรงข้ามมักใช้โจมตี แทนที่จะพยายามพิสูจน์ว่าตนรักชาติมากกว่า ซึ่งเป็นเกมที่ฝ่ายตรงข้ามกำหนดสนาม ขบวนการควรยืนยันว่าไม่มีใครมีสิทธิตัดสินความรักชาติของผู้อื่น และว่าการเรียกร้องประชาธิปไตย สิทธิมนุษยชน และความยุติธรรม คือการแสดงออกของความรักชาติในรูปแบบที่เคารพความเท่าเทียมกันของทุกคนในชาติ

ผู้กินภาษีประชาชนคือผู้รับใช้ประชาชน

ผลที่ตามมาโดยตรงของหลักการที่สอง คือการที่ผู้เข้าไปถืออำนาจรัฐหรือกินเงินเดือนจากภาษีอากรที่ปวงชนเสียเข้ารัฐทั้งทางตรงและทางอ้อม ซึ่งแปลว่าทุกคนมีส่วนร่วมในการสร้างรายได้ที่นำไปสู่การเสียภาษีนั้น จึงต้องถือเป็นผู้ที่อยู่ในตำแหน่งได้ด้วยการยินยอมของปวงชนและเป็นผู้ทำหน้าที่รับใช้ชาติ ซึ่งก็คือรับใช้ปวงชน

หลักการนี้ใช้กับทุกตำแหน่งที่ได้รับเงินจากภาษีของประชาชน ตั้งแต่นายกรัฐมนตรีถึงข้าราชการระดับล่างสุด ตั้งแต่นายทหารระดับสูงถึงตำรวจชุมชน ตั้งแต่ผู้พิพากษาศาลฎีกาถึงครูในโรงเรียนรัฐบาล ทุกคนที่ได้รับเงินเดือนจากภาษีประชาชนคือผู้รับใช้ประชาชน มิใช่เจ้านาย การทำตัวเหนือปวงชนหรือสร้างกลไกครอบงำอำนาจอธิปไตยและจิตสำนึกของปวงชน คือการทำตัวเป็นเจ้านายหรือผู้ควบคุมปวงชนโดยมิชอบหรือโดยไม่มีกรอบเขตที่ควรควบคุมได้

๑.๔ทรัพยากรของแผ่นดิน: สมบัติร่วมของปวงชน

ปรัชญาของทรัพย์สินร่วมในทรัพยากรธรรมชาติ

หลักการว่าทรัพยากรธรรมชาติเป็นสมบัติร่วมของประชาชน มีรากทางปรัชญาที่ยาวนาน John Locke แม้จะเป็นนักปรัชญาที่สนับสนุนกรรมสิทธิ์ส่วนบุคคลอย่างชัดเจน ก็ยังยืนยันว่าในตอนเริ่มต้น แผ่นดินและทรัพยากรธรรมชาติถูกมอบให้มนุษย์ทั้งหมดร่วมกัน และกรรมสิทธิ์ส่วนบุคคลเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อบุคคลใช้แรงงานของตนผสมกับทรัพยากรนั้น (Locke, 1689/1988) ในทุกกรณี การได้มาซึ่งกรรมสิทธิ์ส่วนบุคคลต้องไม่ทำให้ทรัพยากรที่เหลือสำหรับผู้อื่นลดลงจนไม่เพียงพอ นี่คือสิ่งที่เรียกว่า “Lockean proviso” ซึ่งจำกัดการแสวงหาทรัพย์สินส่วนบุคคลในขอบเขตที่ไม่ทำลายฐานร่วมของสังคม

งานร่วมสมัยของ Elinor Ostrom (1990) ใน Governing the Commons ได้พัฒนาแนวคิดนี้ในรูปของการจัดการทรัพยากรร่วม (common-pool resources) อย่างเป็นระบบ Ostrom ศึกษาชุมชนทั่วโลกที่จัดการทรัพยากรร่วม เช่น น้ำชลประทาน ป่าชุมชน และแหล่งประมง ได้อย่างยั่งยืนเป็นเวลาหลายร้อยปี และค้นพบว่าทรัพยากรร่วมสามารถได้รับการจัดการอย่างมีประสิทธิภาพโดยไม่ต้องเป็นของรัฐหรือของเอกชน หากมีเงื่อนไขเชิงสถาบันที่เหมาะสม งานของ Ostrom ได้รับรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ในปี ๒๐๐๙ และเป็นฐานทางวิชาการที่สำคัญของข้อโต้แย้งว่าทรัพยากรธรรมชาติของประเทศควรเป็นสมบัติร่วมที่ประชาชนมีส่วนร่วมจัดการ

การให้สัมปทานที่ไม่ชอบธรรมและการปล้นทรัพยากร

เมื่อนำหลักการนี้มาพิจารณาในบริบทไทย คำถามที่เกิดขึ้นคือ สัมปทานทรัพยากรธรรมชาติในรอบหลายทศวรรษที่ผ่านมา ได้ดำเนินไปในลักษณะที่สอดคล้องกับหลักการที่สามหรือไม่ คำตอบที่ได้จากการวิเคราะห์อย่างเป็นธรรม คือในหลายกรณี สัมปทานเหล่านี้ได้ถูกให้ในเงื่อนไขที่ทำให้ประโยชน์ไปตกอยู่ที่บริษัทเอกชนทั้งในและต่างประเทศ ในขณะที่ผลประโยชน์ที่กลับมายังประชาชนไทยมีสัดส่วนที่ต่ำผิดปกติ เมื่อเทียบกับประเทศอื่นที่มีทรัพยากรคล้ายคลึง (Unger & Mahakanjana, 2016)

ตัวอย่างที่ชัดเจนคือกรณีของสัมปทานน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ ที่ได้ดำเนินไปภายใต้ระบบ “Thailand I” ซึ่งให้สัมปทานในเงื่อนไขที่ค่าภาคหลวงและส่วนแบ่งรัฐต่ำกว่ามาตรฐานสากลอย่างมีนัยสำคัญ การเปรียบเทียบกับประเทศเช่นนอร์เวย์ ซึ่งใช้ระบบ production sharing contract ที่ให้รัฐถือหุ้นใหญ่ในบริษัทน้ำมัน และได้สร้างกองทุนความมั่งคั่งแห่งชาติที่มีมูลค่าสูงสุดในโลก แสดงให้เห็นว่าสัมปทานที่ไม่ชอบธรรมในไทยได้สูญเสียทรัพย์สินของประชาชนไปมหาศาล

ยิ่งไปกว่านั้น การที่การตัดสินใจเกี่ยวกับสัมปทานทรัพยากรมักเกิดขึ้นในช่วงที่ประชาชนไม่มีอำนาจต่อรองเต็มที่ เช่น ในยุครัฐบาลจากการรัฐประหาร ที่ประชาชนไม่ได้เลือกเข้าไป ทำให้เงื่อนไขของสัมปทานเหล่านั้นควรถูกตั้งคำถามในแง่ของความชอบธรรมทางกฎหมายและทางหลักการ ดังที่ผู้เขียนจะเสนอไว้ในเป้าหมายการอภิวัฒน์ในบทที่ ๑๔ ของหนังสือเล่มนี้ สัมปทานที่เกิดขึ้นในช่วงที่ประชาชนไม่มีอำนาจต่อรอง ควรถูกเรียกคืนและพิจารณาใหม่ทั้งหมดในเงื่อนไขที่เป็นธรรมต่อประชาชนไทย

๑.๕อำนาจอธิปไตย: ของใครและใช้อย่างไร

การแบ่งอำนาจและความชอบธรรม

หลักการว่าอำนาจอธิปไตยแบ่งเป็นสามประเภทและต้องมาจากการยินยอมของประชาชน มีรากในงานของ Charles-Louis de Montesquieu (1748) ใน The Spirit of the Laws ซึ่งเสนอหลักการแบ่งแยกอำนาจ (separation of powers) Montesquieu โต้แย้งว่าเสรีภาพของประชาชนจะได้รับการปกป้องได้ก็ต่อเมื่ออำนาจทั้งสามไม่อยู่ในมือของบุคคลหรือกลุ่มเดียวกัน เพราะการรวมศูนย์ของอำนาจย่อมนำไปสู่การกดขี่โดยหลีกเลี่ยงไม่ได้ (Montesquieu, 1748/1989)

หลักการนี้ได้ถูกพัฒนาและประยุกต์ในรัฐธรรมนูญของประเทศประชาธิปไตยทั่วโลก และเป็นฐานของการวิเคราะห์ว่ารัฐบาลใดเป็นประชาธิปไตยอย่างแท้จริง เกณฑ์หลักคือ อำนาจทั้งสามสามารถตรวจสอบและถ่วงดุลกันได้อย่างแท้จริงหรือไม่ และแต่ละอำนาจมีที่มาที่สามารถสืบย้อนไปยังการยินยอมของประชาชนได้อย่างชัดเจนหรือไม่

ในบริบทไทย การใช้หลักการนี้ในการวิเคราะห์เปิดเผยปัญหาเชิงโครงสร้างที่ลึกซึ้ง รัฐธรรมนูญฉบับต่าง ๆ ของไทยโดยเฉพาะฉบับที่ร่างขึ้นหลังการรัฐประหาร มักมีกลไกที่ให้อำนาจแก่สถาบันที่ไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง ในการยับยั้งหรือล้มล้างการตัดสินใจของสถาบันที่มาจากการเลือกตั้ง (Ginsburg, 2009) กลไกเหล่านี้รวมถึงวุฒิสภาที่มีสมาชิกจากการแต่งตั้ง ศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระที่ขั้นตอนการเลือกไม่โปร่งใสและไม่ผูกกับการยินยอมของประชาชนโดยตรง และบทบาทของกองทัพในการเมืองที่ไม่ได้ถูกกำกับโดยรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งอย่างแท้จริง

การรัฐประหาร: อาชญากรรมต่อประชาชน

เมื่อยึดหลักการที่ว่าอำนาจอธิปไตยเป็นของประชาชน การรัฐประหารย่อมเป็นการละเมิดหลักการนี้อย่างร้ายแรงที่สุด การรัฐประหารคือการที่กลุ่มบุคคลที่ไม่ได้รับการเลือกจากประชาชน ใช้กำลังทหารหรือเครื่องมืออื่นของรัฐ เพื่อโค่นล้มรัฐบาลที่ประชาชนเลือกขึ้น และสถาปนาอำนาจของตนเองขึ้นมาแทน การกระทำนี้ไม่เพียงละเมิดกฎหมาย แต่ละเมิดหลักการพื้นฐานว่าประชาชนเป็นเจ้าของอำนาจ

ในประวัติศาสตร์ไทยตั้งแต่ปี ๒๔๗๕ เป็นต้นมา ประเทศได้ผ่านการรัฐประหารที่สำเร็จ ๑๓ ครั้ง (นับตามการยอมรับของนักรัฐศาสตร์) ซึ่งเป็นจำนวนที่สูงผิดปกติในระดับโลก และเป็นเครื่องชี้ชัดว่าหลักการอธิปไตยของประชาชนยังไม่ได้รับการสถาปนาอย่างมั่นคงในโครงสร้างทางการเมืองของไทย (Chambers & Waitoolkiat, 2016) ทุกครั้งของการรัฐประหารถูกจัดว่าเป็น “ความจำเป็น” หรือ “ทางออก” ของวิกฤตในขณะนั้น แต่ในแง่ของหลักการ ทุกครั้งของการรัฐประหารคืออาชญากรรมต่อประชาชนที่สมควรได้รับการลงโทษ ไม่ใช่เหตุการณ์ที่จะถูกละเว้นหรือนิรโทษกรรม

ข้อเสนอของทฤษฎีมดแดงล้มช้างที่ว่าการรัฐประหารควรเป็นอาญาหนักที่สุดที่ไม่สามารถนิรโทษกรรมได้โดยบุคคลหรือคณะบุคคลใด ยกเว้นโดยประชามติ จึงมิใช่ข้อเรียกร้องที่สุดโต่ง หากเป็นการประยุกต์หลักการพื้นฐานที่ยอมรับในวรรณกรรมรัฐศาสตร์สากลอย่างสมเหตุสมผล ในประเทศที่ได้สถาปนาประชาธิปไตยอย่างมั่นคง การรัฐประหารกลายเป็นสิ่งที่ไม่อาจจินตนาการได้ เพราะระบอบมีกลไกที่ป้องกันและลงโทษอย่างเข้มงวด การไปถึงจุดนั้นในประเทศไทยเป็นเป้าหมายเชิงโครงสร้างที่สำคัญของการอภิวัฒน์

๑.๖การมีส่วนร่วมทางการเมือง: ทั้งสิทธิและหน้าที่

ประชาธิปไตยในฐานะวิถีชีวิต มิใช่เพียงระบบการเลือกตั้ง

งานของ John Dewey (1927) ใน The Public and Its Problems เสนอความเข้าใจที่ลึกของประชาธิปไตยที่ไปไกลกว่าการเลือกตั้ง Dewey โต้แย้งว่าประชาธิปไตยที่แท้จริงคือ “วิถีชีวิต” (way of life) ซึ่งประกอบด้วยการมีส่วนร่วมอย่างต่อเนื่องของพลเมืองในการอภิปราย การตัดสินใจร่วม และการปฏิบัติที่ส่งผลต่อชีวิตของพวกเขา การเลือกตั้งทุกสี่หรือห้าปี โดยที่ระหว่างนั้นประชาชนถอยออกจากการมีส่วนร่วมในการเมือง มิใช่ประชาธิปไตยในความหมายที่แท้จริง หากเป็นเพียงรูปแบบภายนอกที่ขาดเนื้อหา (Dewey, 1927/1954)

ความเข้าใจนี้ขยายความหมายของ “การมีส่วนร่วมทางการเมือง” ให้ครอบคลุมกิจกรรมที่หลากหลาย ตั้งแต่การลงคะแนนเสียง การเข้าร่วมพรรคการเมือง การเข้าร่วมการชุมนุม การเข้าร่วมองค์กรภาคประชาสังคม การเขียนวิจารณ์ในสื่อ การเข้าร่วมการสนทนาในชุมชน จนถึงการสอนลูกหลานเกี่ยวกับคุณค่าของประชาธิปไตย การมีส่วนร่วมเหล่านี้เสริมกันและสร้างวัฒนธรรมการเมืองที่มีชีวิต ซึ่งเป็นเงื่อนไขของประชาธิปไตยที่ยั่งยืน

ความขัดแย้งของหน้าที่และสิทธิ

การที่หลักการที่ห้าระบุว่าการมีส่วนร่วมเป็นทั้ง “สิทธิ” และ “หน้าที่” มีนัยที่สำคัญ การเป็นสิทธิหมายความว่าประชาชนมีอำนาจที่จะมีส่วนร่วมเมื่อต้องการ และไม่มีใครสามารถห้ามได้ การเป็นหน้าที่หมายความว่าประชาชนมีพันธะทางศีลธรรมที่จะมีส่วนร่วม และการไม่มีส่วนร่วมคือการล้มเหลวในการทำหน้าที่ของตนในฐานะสมาชิกของชาติ

ข้อกล่าวหาว่าการเรียกร้องให้ประชาชนมีส่วนร่วมเป็นการกำหนดภาระเพิ่มเติมในชีวิตที่ยากลำบากอยู่แล้วนั้น ต้องได้รับการพิจารณาอย่างเห็นใจ ประชาชนจำนวนมากในประเทศไทยต้องทำงานหนักเพียงเพื่อให้ครอบครัวอยู่รอด การเรียกร้องให้พวกเขาเข้าร่วมกิจกรรมทางการเมืองเพิ่มเติมอาจดูเป็นการขอมากเกินไป อย่างไรก็ตาม ข้อสังเกตที่สำคัญคือ การไม่มีส่วนร่วมทางการเมืองของประชาชนคือสิ่งที่ทำให้ความยากลำบากของพวกเขายืดเยื้อต่อไป หากประชาชนไม่เข้าไปกำหนดทิศทางของรัฐ รัฐจะถูกกำหนดโดยคนอื่น และผลประโยชน์ของประชาชนจะไม่ได้รับการปกป้อง

ดังนั้น การมีส่วนร่วมทางการเมืองมิใช่ภาระเพิ่มเติมที่แยกจากการดำรงชีวิต หากเป็นเงื่อนไขของการที่การดำรงชีวิตของประชาชนจะได้รับการปกป้อง การเรียกร้องให้ประชาชนมีส่วนร่วม จึงเป็นการเรียกร้องให้พวกเขาปกป้องชีวิตของตนเองและครอบครัว ในลักษณะที่มีประสิทธิภาพมากกว่าการพึ่งพาความเมตตาของผู้มีอำนาจ

๑.๗สิทธิในการต่อต้านทรราช: หลักการและพันธกิจ

จากปรัชญาการต่อต้านทรราชถึงปัจจุบัน

หลักการว่าประชาชนมีสิทธิในการต่อต้านทรราช มีรากที่ลึกในประวัติศาสตร์ปรัชญาการเมือง งานของ Étienne de La Boétie (1548) ใน Discourse on Voluntary Servitude ที่เขียนในวัย ๑๘ ปี ได้เสนอการวิเคราะห์ที่ทรงพลังว่าทรราชสามารถดำรงอยู่ได้ก็เพราะความยินยอมของผู้ถูกปกครอง หากประชาชนถอนความยินยอมนี้ ทรราชย่อมล่มสลายโดยไม่ต้องมีการต่อสู้ด้วยอาวุธ แนวคิดของ La Boétie ยังมีอิทธิพลต่อนักทฤษฎีการต่อต้านแบบไร้ความรุนแรงในยุคหลัง รวมถึง Mahatma Gandhi และ Martin Luther King Jr.

John Locke ใน Second Treatise of Government ได้พัฒนาหลักการนี้ในเชิงกฎหมายและปรัชญาการเมือง Locke เสนอว่าเมื่อผู้ปกครองละเมิดความไว้วางใจที่ประชาชนมอบให้ ไม่ว่าจะโดยการใช้อำนาจเกินขอบเขต การโจมตีชีวิตและทรัพย์สินของประชาชน หรือการขัดขวางกระบวนการทางกฎหมาย ประชาชนมีสิทธิที่จะ “appeal to Heaven” ซึ่งในภาษาของ Locke หมายถึงสิทธิในการล้มล้างผู้ปกครองและจัดตั้งรัฐบาลใหม่ (Locke, 1689/1988)

ในศตวรรษที่ ๒๐ แนวคิดการต่อต้านทรราชได้รับการพัฒนาในสองทิศทาง ทิศทางแรกเน้นการต่อต้านด้วยอาวุธในกรณีที่จำเป็น ดังในงานของ Frantz Fanon ทิศทางที่สองเน้นการต่อต้านแบบไร้ความรุนแรงเชิงยุทธศาสตร์ ดังในงานของ Gene Sharp ที่กล่าวถึงในบทที่ ๖ ของหนังสือเล่มนี้ ทฤษฎีมดแดงล้มช้างเลือกเดินในทิศทางที่สอง โดยยึดหลักการใช้พลังธรรมไล่อธรรม ซึ่งเป็นทั้งหลักการทางจริยธรรมและหลักการทางยุทธศาสตร์ที่พิสูจน์แล้วว่ามีประสิทธิภาพในบริบทของศตวรรษที่ ๒๑

การครอบงำสามด้านที่ต้องทำลาย

การต่อต้านทรราชที่มีประสิทธิภาพต้องเผชิญหน้ากับการครอบงำในสามด้านที่ทฤษฎีนี้ระบุ ด้านแรกคือการเมืองการปกครองหรืออำนาจรัฐ ด้านที่สองคือเศรษฐกิจหรือผลประโยชน์ และด้านที่สามคือจิตสำนึก หรือการที่ผู้ถูกปกครองยอมรับสภาพของตนในฐานะทาส ไพร่ หรือเบี้ยด้อยค่า การครอบงำในแต่ละด้านเสริมกัน และการต่อสู้ในด้านเดียวโดยไม่คำนึงถึงด้านอื่น มักนำไปสู่ความล้มเหลว

การวิเคราะห์นี้สอดคล้องกับกรอบของ Steven Lukes (2005) ใน Power: A Radical View ที่เสนอว่าอำนาจมีสามมิติ คือ อำนาจในการตัดสินใจโดยตรง อำนาจในการกำหนดวาระ และอำนาจในการกำหนดความคิดและความต้องการของผู้อื่น ด้านที่สามของการครอบงำตามทฤษฎีมดแดงล้มช้าง ตรงกับมิติที่สามของอำนาจตาม Lukes ซึ่งเป็นมิติที่ลึกที่สุดและยากที่สุดในการต่อต้าน เพราะผู้ถูกปกครองมักไม่ตระหนักว่าตนกำลังถูกครอบงำ

การต่อต้านอย่างมีประสิทธิภาพจึงต้องทำงานในทั้งสามด้านพร้อมกัน การต่อต้านในด้านการเมือง ผ่านการสร้างองค์กร การเลือกตั้ง และการเคลื่อนไหว การต่อต้านในด้านเศรษฐกิจ ผ่านการไม่ร่วมมือกับโครงสร้างที่ขูดรีด และการสร้างทางเลือกทางเศรษฐกิจของประชาชน และการต่อต้านในด้านจิตสำนึก ผ่านการศึกษา การสร้างวาทกรรมทางเลือก และการปลุกให้ประชาชนตระหนักในศักดิ์ศรีและอำนาจของตน หัวข้อเหล่านี้จะได้รับการขยายในบทต่อไปของหนังสือ

๑.๘บทสรุป: หกหลักการในฐานะเสาของทฤษฎี

บทนี้ได้นำเสนอหกหลักการที่ผู้เขียนถือเป็นฐานของทฤษฎีอภิวัฒน์ปวงชนมดแดงล้มช้าง หลักการเหล่านี้ไม่ใช่สิ่งที่ผู้เขียนประดิษฐ์ขึ้น หากเป็นการกลั่นจากปรัชญาการเมืองตะวันตกที่พัฒนาตั้งแต่ศตวรรษที่ ๑๗ จากปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชนที่ประเทศไทยได้ลงนามรับรอง และจากประสบการณ์ทางประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติในการต่อสู้กับการกดขี่ทุกรูปแบบ

หลักการทั้งหกทำงานร่วมกันในฐานะเสาหลักของทฤษฎีและฐานของการกระทำทางการเมือง หลักการแรกว่าด้วยความเป็นมนุษย์ในฐานะอธิปไตยสูงสุด คือฐานที่ทุกหลักการอื่นยืนอยู่บน หลักการที่สองว่าด้วยชาติที่เกิดจากประชาชน คือการประยุกต์หลักการแรกในระดับของสังคม หลักการที่สามว่าด้วยทรัพยากรธรรมชาติ คือการประยุกต์ในระดับของเศรษฐกิจ หลักการที่สี่ว่าด้วยอำนาจอธิปไตย คือการประยุกต์ในระดับของการเมือง หลักการที่ห้าว่าด้วยการมีส่วนร่วม คือหน้าที่ที่เกิดขึ้นจากหลักการทั้งสี่แรก และหลักการที่หกว่าด้วยการต่อต้านทรราช คือทางออกเมื่อผู้มีอำนาจละเมิดหลักการทั้งหมด

ผู้ที่ยึดหลักการทั้งหกนี้อย่างชัดเจนและลึกซึ้ง จะมีเข็มทิศที่ใช้ในการนำทางผ่านความซับซ้อนและความท้าทายของการต่อสู้ทางการเมือง เมื่อเผชิญกับการประนีประนอมที่ดูน่าสนใจ หลักการเหล่านี้ช่วยตัดสินว่าการประนีประนอมนั้นควรรับหรือปฏิเสธ เมื่อเผชิญกับวาทกรรมที่ฝ่ายตรงข้ามใช้โจมตี หลักการเหล่านี้ให้ฐานในการตอบโต้ที่มั่นคง เมื่อเผชิญกับความเหนื่อยล้าที่ยาวนาน หลักการเหล่านี้ยืนยันว่าการต่อสู้มีความหมาย เพราะเป็นการยืนในสิ่งที่ถูกต้องในมาตรฐานของความเป็นมนุษย์

๑.๙เอกสารอ้างอิง