Beyond the Pyramid

บันทึกการเดินทางทางความคิด

จากพีระมิด สู่วงล้อ และสู่ระบบนิเวศ

งานวิชาการบางชิ้นเริ่มจากข้อมูล บางชิ้นเริ่มจากปัญหา บางชิ้นเริ่มจากทฤษฎี แต่ข้อเสนอชิ้นนี้เริ่มต้นจากความรู้สึกที่นักวิจัยจำนวนมากคงคุ้นเคยดี นั่นคือความรู้สึกค้างคาว่า “ยังมีบางอย่างไม่ลงตัว”

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ผู้เขียนพยายามทำความเข้าใจการเมืองไทยและการเมืองโลก ทำความเข้าใจอำนาจ ความชอบธรรม การเปลี่ยนแปลงทางสังคม ตลอดจนบทบาทของประชาชนในฐานะพลเมือง ระหว่างทางนั้นเอง ผู้เขียนพบว่ากรอบการอธิบายแบบ “พีระมิดอำนาจ” (pyramid of power) ยังคงเป็นภาพจำที่ทรงอิทธิพลอย่างยิ่งต่อวิธีที่ผู้คนจำนวนมากเข้าใจการเมือง ในภาพดังกล่าว อำนาจไหลจากบนลงล่าง ผู้คนถูกจัดวางตามลำดับชั้น และความเปลี่ยนแปลงถูกอธิบายผ่านการตัดสินใจของผู้มีอำนาจบนยอดเป็นหลัก

ทว่าเมื่อพิจารณาประวัติศาสตร์อย่างละเอียด ความไม่สอดคล้องก็เริ่มปรากฏทีละน้อย หากอำนาจเป็นพีระมิดอย่างแท้จริง เหตุใดระบอบที่ดูมั่นคงจึงล่มสลายได้ในชั่วข้ามคืน เหตุใดประชาชนที่ดูไร้อำนาจจึงพลิกทิศทางประวัติศาสตร์ได้ในบางห้วงเวลา และเหตุใดผู้กุมอำนาจจึงต้องลงทุนมหาศาลในการผลิตความชอบธรรม ในเมื่อพวกเขา “มี” อำนาจอยู่แล้ว คำถามเหล่านี้นำไปสู่ข้อสงสัยที่ลึกกว่าเดิม นั่นคือ บางทีปัญหาอาจไม่ได้อยู่ที่ข้อมูล แต่อยู่ที่ กรอบการมองอำนาจ เสียเอง

การสำรวจในระยะต่อมาค่อย ๆ พาผู้เขียนไปสู่ข้อสังเกตว่า อำนาจอาจไม่ใช่สิ่งที่ใคร “ครอบครอง” หากเป็นความสัมพันธ์ที่ก่อตัวขึ้นระหว่างผู้คน กลุ่มผลประโยชน์ สถาบัน และเครือข่ายทางสังคมจำนวนมาก ในมุมมองนี้ อำนาจมิได้ไหลเพียงจากบนลงล่าง หากเคลื่อนไปหลายทิศทางพร้อมกัน จากจุดนี้ แนวคิดเรื่อง “วงล้ออำนาจ” (power wheel) จึงปรากฏขึ้นในฐานะเครื่องมือวิเคราะห์เบื้องต้น

กระนั้น ระหว่างพัฒนาแนวคิดดังกล่าว ผู้เขียนกลับพบบทเรียนที่สำคัญยิ่งกว่าถึงสองชั้น ชั้นแรกคือ วงล้อก็เป็นเพียงแบบจำลอง ไม่ใช่ความจริง ความจริงนั้นน่าจะใกล้เคียงกับ ระบบนิเวศ มากกว่า — เป็นสนามของพลังหลายชนิดที่พึ่งพา ค้ำจุน และบ่อนเซาะกันเองอยู่ตลอดเวลา และชั้นที่สองซึ่งลึกที่สุดคือ เมื่อมองเข้าไปในวงล้อให้ชัดขึ้น ผู้เขียนพบว่าสิ่งที่หมุนอยู่นั้นมิใช่ “อำนาจ” ก้อนเดียว หากเป็นการประสานกันของพลังอย่างน้อยสี่ชนิด ได้แก่ ความชอบธรรม ทรัพยากร ศักยภาพในการบังคับ และความเชื่อร่วม สิ่งที่ผู้เขียนเคยเชื่อว่าเป็น “เชื้อเพลิงหลัก” อย่างความชอบธรรม แท้จริงเป็นเพียงหนึ่งในสี่แรงที่ต้องอาศัยอีกสามแรงเสมอ ลำพังความชอบธรรมจึงไม่เคยพอ

ด้วยเหตุนี้ ชื่อของข้อเสนอจึงพัฒนาเป็น Beyond the Pyramid: Toward a Relational Ecology of Power คำว่า Beyond มิได้หมายถึงการปฏิเสธพีระมิด เพราะพีระมิดยังดำรงอยู่จริงในโลกของสถาบันและสายการบังคับบัญชา แต่หมายถึงการมองให้ไกลกว่านั้น คำว่า Ecology เน้นว่าอำนาจเป็นระบบของความสัมพันธ์ที่มีพลวัตและสมดุล มิใช่วัตถุที่ถือครอง และคำว่า Toward ก็สำคัญไม่แพ้กัน เพราะมันยอมรับว่าการเดินทางยังไม่สิ้นสุด ผู้เขียนยังไม่ได้อ้างว่าค้นพบทฤษฎีอันสมบูรณ์ หากเพียงกำลังมุ่งหน้าไปสู่ความเข้าใจที่ลึกขึ้น

ในท้ายที่สุด คุณค่าของโครงการนี้อาจไม่ได้อยู่ที่การค้นพบคำตอบสุดท้าย แต่อยู่ที่การช่วยให้เราตั้งคำถามได้ดีขึ้น เพราะในประวัติศาสตร์ของความรู้ ความก้าวหน้าครั้งสำคัญจำนวนมากมิได้เกิดขึ้นเมื่อมนุษย์พบคำตอบใหม่ หากเกิดขึ้นเมื่อมนุษย์กล้าถามคำถามใหม่ และบางที การเดินทางจากพีระมิดสู่วงล้อ และสู่ระบบนิเวศ อาจเป็นเพียงก้าวแรก ๆ ของเส้นทางที่ยาวไกลกว่านั้น